Тажикстандын алюминий заводун – азыр аны Talco дешет – өндүрүш үчүн керектүү чийки зат менен 2005-жылга чейин Ansol фирмасы жабдып турган. Ansolго учурунда өкмөттүн чиновниктери жарнакчы болгон дешет. Кийин фирманы ошо кезде ооматы жүрө баштаган тажик бизнесмени Аваз Назаров сатып салып, британиялык Ashton Invesments консалтинг фирмасынын көмөгү менен аны Норманд аралдарында каттатканга жетишет.

Тажик өкмөтү аталган фирмаларды жана Назаровду Talcoнун кирешесинен дээрлик жарым миллиард доллар каражатты кымтып алган деп айыптап, эки жылдай илгери сотко берген. Жоопкер тараптар бул айыпты четке кагып, тосмо доо менен чыгышкан. Алардын таламын сотто коргоо милдетин Британиядагы адвокаттардын Clyde&Co кеңсеси өзүнө алып, кызмат акысын 23 миллион фунт өлчөмүндө баалаган. Тажик өкмөтүн болсо британиялык адвокаттардын тажрыйбалуу фирмасы – Herbert Smith кеңсеси коргойт. Аталган кеңсеге өкмөт процесс бүткөн соң 50 миллион фунт төлөп бериши керек.

Тажикстандык юрист, көз карандысыз эксперт Шакиржон Хакимов бул ишти эл аралык соттордо эч кимден кем калбай коргоп бергенге жараган адвокаттар өлкөнүн өзүндө деле бар экенин белгиледи. “Бирок өкмөт эмнегедир британдык юристтерди тандап алды. Алар болсо өз кызматына арзан акы сурабай турганы айдан ачык иш”,-дейт ал.

Talcoго байланышкан иште россиялык белгилүү олигарх Олег Дерипасканын “Русал” алюминий компаниясы, норвегиялык Norck Hydro фирмасы да бар. “Русал” мурда тажик өкмөтүнүн доосун кубаттап келген эле. Бирок тажик өкмөтү менен мамилеси бузулуп, Talco ошондон соң Ansolго кошо “Русалды” да сотко берген.

Бул талашка тажик өкмөтү көп күчүн сарптады. Жүз миңдей документ орусчадан англис тилине которулду, Швейцариядан, Швециядан жана Англиядан огеле көп юристтер, эсеп-кысап иштери боюнча эксперттер жалданып алынды. Учугу бир нече континентке чейин чубалжып, абдан чаташып кеткен талаштын түйүнүн жандырганы алардын баары баш көтөрбөй, күндөп-түндөп көжөлө иштешти. Бирок талашты сотто утуп алган күндө да жалпы доодо көрсөтүлгөн сумманын теңинен ашыгы процесстин чыгымын жапканга сарпталат. А кокус утулуп калса, тажик өкмөтү өз адвокаттарына эле эмес, жоопкер тарапты коргогон кеңсеге да акы төлөп берет. Эмнеге дегенде Британияда сот ишинин бардык чыгымдарын утулган тарап көтөрөт деген айныгыс эреже бар. Андай болсо казынасы какшып турган тажик өкмөтүнө куну кымбат бул араздын канчалык зарылдыгы бар эле?

Лондондогу Жогорку соттун бир судясы алыскы Борборазияда катталган ишкана менен Англияда жашабаган чет элдик жарандар ортосундагы экономикалык талаш эмне үчүн британ сотуна берилгенине таң калганын жашырган жок. Тажик жарандары буга андан кем таң калбайт болуу керек, деп жазат бул темага атайын макала арнаган The Financial Times.

www.azattyk.org